Solon does not know this law's official route yet. The proposal is recorded all the same, and the route appears here once its source is added.
191 provisions
Artikel XXX
Artikel XXX
(vervallen bij Rijkswet van 6 oktober 1999, Stb. 454)</poem>
Korte toelichting op de inhoud
<span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/42"},"num":{"wt":"42"},"formatted":{"wt":"42"},"quality":{"wt":"4"}},"i":1}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/42","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/42"},"params":{},"i":2}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/43"},"num":{"wt":"43"},"formatted":{"wt":"43"},"quality":{"wt":"4"}},"i":3}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/43","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/43"},"params":{},"i":4}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/44"},"num":{"wt":"44"},"formatted":{"wt":"44"},"quality":{"wt":"4"}},"i":5}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/44","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/44"},"params":{},"i":6}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/45"},"num":{"wt":"45"},"formatted":{"wt":"45"},"quality":{"wt":"4"}},"i":7}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/45","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/45"},"params":{},"i":8}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/46"},"num":{"wt":"46"},"formatted":{"wt":"46"},"quality":{"wt":"4"}},"i":9}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/46","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/46"},"params":{},"i":10}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/47"},"num":{"wt":"47"},"formatted":{"wt":"47"},"quality":{"wt":"4"}},"i":11}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/47","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/47"},"params":{},"i":12}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/48"},"num":{"wt":"48"},"formatted":{"wt":"48"},"quality":{"wt":"4"}},"i":13}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/48","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/48"},"params":{},"i":14}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/49"},"num":{"wt":"49"},"formatted":{"wt":"49"},"quality":{"wt":"4"}},"i":15}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/49","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/49"},"params":{},"i":16}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/50"},"num":{"wt":"50"},"formatted":{"wt":"50"},"quality":{"wt":"4"}},"i":17}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/50","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/50"},"params":{},"i":18}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/51"},"num":{"wt":"51"},"formatted":{"wt":"51"},"quality":{"wt":"4"}},"i":19}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/51","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/51"},"params":{},"i":20}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/52"},"num":{"wt":"52"},"formatted":{"wt":"52"},"quality":{"wt":"4"}},"i":21}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/52","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/52"},"params":{},"i":22}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/53"},"num":{"wt":"53"},"formatted":{"wt":"53"},"quality":{"wt":"4"}},"i":23}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/53","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/53"},"params":{},"i":24}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/54"},"num":{"wt":"54"},"formatted":{"wt":"54"},"quality":{"wt":"4"}},"i":25}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/54","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/54"},"params":{},"i":26}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/55"},"num":{"wt":"55"},"formatted":{"wt":"55"},"quality":{"wt":"4"}},"i":27}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/55","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/55"},"params":{},"i":28}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/56"},"num":{"wt":"56"},"formatted":{"wt":"56"},"quality":{"wt":"4"}},"i":29}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/56","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/56"},"params":{},"i":30}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/57"},"num":{"wt":"57"},"formatted":{"wt":"57"},"quality":{"wt":"4"}},"i":31}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/57","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/57"},"params":{},"i":32}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/58"},"num":{"wt":"58"},"formatted":{"wt":"58"},"quality":{"wt":"4"}},"i":33}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/58","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/58"},"params":{},"i":34}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/59"},"num":{"wt":"59"},"formatted":{"wt":"59"},"quality":{"wt":"4"}},"i":35}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/59","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/59"},"params":{},"i":36}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/60"},"num":{"wt":"60"},"formatted":{"wt":"60"},"quality":{"wt":"4"}},"i":37}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/60","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/60"},"params":{},"i":38}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/61"},"num":{"wt":"61"},"formatted":{"wt":"61"},"quality":{"wt":"4"}},"i":39}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/61","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/61"},"params":{},"i":40}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/62"},"num":{"wt":"62"},"formatted":{"wt":"62"},"quality":{"wt":"4"}},"i":41}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/62","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/62"},"params":{},"i":42}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/63"},"num":{"wt":"63"},"formatted":{"wt":"63"},"quality":{"wt":"4"}},"i":43}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/63","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/63"},"params":{},"i":44}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/64"},"num":{"wt":"64"},"formatted":{"wt":"64"},"quality":{"wt":"4"}},"i":45}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/64","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/64"},"params":{},"i":46}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/65"},"num":{"wt":"65"},"formatted":{"wt":"65"},"quality":{"wt":"4"}},"i":47}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/65","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/65"},"params":{},"i":48}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/66"},"num":{"wt":"66"},"formatted":{"wt":"66"},"quality":{"wt":"4"}},"i":49}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/66","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/66"},"params":{},"i":50}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/67"},"num":{"wt":"67"},"formatted":{"wt":"67"},"quality":{"wt":"4"}},"i":51}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/67","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/67"},"params":{},"i":52}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/68"},"num":{"wt":"68"},"formatted":{"wt":"68"},"quality":{"wt":"4"}},"i":53}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/68","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/68"},"params":{},"i":54}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/69"},"num":{"wt":"69"},"formatted":{"wt":"69"},"quality":{"wt":"4"}},"i":55}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/69","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/69"},"params":{},"i":56}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/70"},"num":{"wt":"70"},"formatted":{"wt":"70"},"quality":{"wt":"4"}},"i":57}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/70","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/70"},"params":{},"i":58}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/71"},"num":{"wt":"71"},"formatted":{"wt":"71"},"quality":{"wt":"4"}},"i":59}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/71","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/71"},"params":{},"i":60}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/72"},"num":{"wt":"72"},"formatted":{"wt":"72"},"quality":{"wt":"4"}},"i":61}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/72","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/72"},"params":{},"i":62}},"<pageseparator />"]}' id="mwB0M">
Algemene bepaling
De Grondwet begint met een algemene bepaling. Dit ongenummerde artikel legt vast dat de Grondwet de
grondrechten en de democratische rechtsstaat waarborgt. Deze drie kernbeginselen liggen ten grondslag aan
onze staat en zijn daarmee essentieel voor het functioneren van ons staatsbestel. De algemene bepaling geeft
uitdrukking aan dit gegeven en bepaalt dat de Grondwet, waarin de grondslagen van ons staatsbestel zijn
opgenomen, altijd de grondrechten en de democratische rechtsstaat moet waarborgen.
Hoofdstuk 1
Grondrechten
Algemeen
Hoofdstuk 1 bevat de grondrechten. Grondrechten kunnen worden onderverdeeld in klassieke grondrechten
en in sociale grondrechten.
Klassieke grondrechten bieden de burgers met name bescherming tegen de overheid, zoals het recht van
vrije meningsuiting. Sociale grondrechten leggen opdrachten voor de overheid vast om voorzieningen te
treffen voor het maatschappelijk functioneren van de burger, zoals de zorg van de overheid voor de
bescherming van het milieu.
Klassieke en sociale grondrechten vormen de uitdrukking van het beginsel dat de overheid in een rechts
staat een tweezijdige verantwoordelijkheid heeft voor de vrijheid van de burger. Enerzijds moet zij deze
respecteren. Anderzijds heeft de overheid de taak voorwaarden te scheppen voor het vrij functioneren van
de burger.
De grondrechten zijn in beginsel van toepassing op iedereen ook op groepen of organisaties van personen
die binnen de Nederlandse rechtsorde verkeert. In een enkel geval wordt alleen een recht voor Nederlanders
gegarandeerd (zie de artikelen 3 en 4).
De grondrechten gelden in iedere verhouding tot de overheid, zodat ook de ambtenaar of de militair zich
erop kan beroepen. Grondrechten kunnen tevens doorwerken in het rechtsverkeer tussen burgers onder
ling. Een voorbeeld van deze zogenoemde horizontale werking is de toepassing van het verbod van
discriminatie op grond van geslacht op de verhouding tussen werkgevers en werknemers.
De uitoefening van grondrechten is niet absoluut. Beperking van de uitoefening van grondrechten is soms
nodig vanwege zwaarwegende maatschappelijke belangen, zoals bij voorbeeld het opsporen en vervolgen
van personen verdacht van strafbare feiten. Ook de belangen die de verschillende grondrechten beogen te
beschermen kunnen met elkaar in conflict komen. De Grondwet heeft de wetgever in verschillende
artikelen in dit hoofdstuk de bevoegdheid gegeven de mogelijke beperkingen op de grondrechten te
regelen. In het algemeen geldt dat beperkingen van grondrechten in een formele wet moeten worden
neergelegd dan wel een basis moeten vinden in een formele wet. Dat is afhankelijk van de gekozen
delegatieterminologie (zie inleiding).
Gelijkheidsbeginsel; Verbod van discriminatie
In de eerste zin van artikel 1 is het gelijkheidsbeginsel opgenomen. In het gelijkheidsbeginsel ligt een
opdracht besloten aan de wetgever, het bestuur en de rechter om bij het stellen van regels of het nemen van
beslissingen in concrete gevallen alleen ter zake doende en gerechtvaardigde verschillen van de zich
voordoende gevallen in aanmerking te nemen. De tweede zin bepaalt dat discriminatie wegens godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond
dan ook, niet is toegestaan. De woorden ‘of op welke grond dan ook’ breiden het verbod van discriminatie
tot andere dan de in deze volzin genoemde discriminatiegronden uit.
Ter uitwerking van artikel 1 is de Algemene wet gelijke behandeling tot stand gebracht. Het verbod van
onderscheid op grond van handicap is uitgewerkt in de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of
chronische ziekte.
Nederlanderschap; toelating; uitzetting; uitlevering; recht land te verlaten
In de eerste twee leden van artikel 2 is opgenomen dat de wet regelt wie Nederlander is en dat de wet de
toelating en uitzetting van vreemdelingen regelt. Die wettelijke regelingen zijn de Rijkswet op het
Nederlanderschap en de Vreemdelingenwet 2000 en de daarop gebaseerde regelgeving.
Volgens het derde lid van artikel 2 zal de uitlevering van zowel vreemdelingen als Nederlanders aan andere
staten alleen krachtens verdrag kunnen geschieden.
Artikel 2, vierde lid, bepaalt dat iedereen het recht heeft het land te verlaten. Slechts bij de wet kunnen
hierop uitzonderingen worden gemaakt. Dit gebeurt met name in de Paspoortwet.
Benoembaarheid openbare dienst
Elke Nederlander heeft recht op gelijke benoembaarheid in openbare dienst (artikel 3). De term ‘openbare
dienst’ heeft betrekking op alle openbare lichamen en andere publieke organen en instanties.
Kiesrecht
Het recht om te kiezen en om verkozen te worden (actief en passief kiesrecht) (artikel 4) betreft het recht om
via verkiezingen deel te nemen aan de publieke zaak. Onder ‘algemeen vertegenwoordigende organen’,
waarop artikel 4 betrekking heeft, worden verstaan de beide kamers van de Staten-Generaal, de provinciale
staten, de gemeenteraden en algemeen vertegenwoordigende organen op gewestelijk of deelgemeentelijk
niveau. Met het woord ‘gelijkelijk’ wordt het beginsel van ‘one man, one vote’ tot uitdrukking gebracht.
Het artikel bevat de mogelijkheid voor de wetgever om beperkingen en uitzonderingen op het kiesrecht te
maken. Dit slaat onder andere op de regeling van de verkiezingen voor de Eerste Kamer. De leden van die
kamer worden niet rechtstreeks gekozen, maar door de provinciale staten (zie hoofdstuk 3). De regeling van
het kiesrecht staat in de Kieswet.
Petitierecht
Het petitierecht geeft het recht aan een ieder (ook groepen van personen) zich met verzoeken schriftelijk tot
het bevoegde gezag te richten, zoals een gemeentebestuur, een minister of de Tweede Kamer. Meer in het
algemeen elke instantie die in het staatsbestel met bepaalde taken en bevoegdheden is bekleed.
Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
Artikel 6 waarborgt het recht van een ieder zijn godsdienst of levensovertuiging vrij te belijden. Het begrip
Artikel 6 waarborgt het recht van een ieder zijn godsdienst of levensovertuiging vrij te belijden. Het begrip
belijden omvat niet alleen het huldigen van de godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging maar
ook het zich daarnaar gedragen. Het artikel staat toe dat de wetgever bepaalde ontoelaatbare gedragingen,
ook indien die een uiting zijn van godsdienstig of levensbeschouwelijk belijden, strafbaar stelt. Het
tweede lid van artikel 6 staat toe dat bij of krachtens de wet regels worden gesteld ten aanzien van het
belijden van godsdienst of levensovertuiging op een openbare plaats (buiten gebouwen of besloten
plaatsen). Dit mag alleen als deze regels vereist zijn ter bescherming van de gezondheid, in het belang
van het verkeer of ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden. In de Wet openbare manifestaties
zijn zulke regels neergelegd.
Vrijheid van meningsuiting
De vrijheid van meningsuiting wordt beschermd in artikel 7. Het eerste lid van dit artikel verbiedt preventieve
censuur op uitingen via de drukpers en, zoals in de rechtspraak is erkend, via daarmee op één lijn te stellen
uitingsmiddelen, en garandeert de meningsuiting door middel van de drukpers.
Voor de uitingsmiddelen radio en televisie bevat het tweede lid van artikel 7 een zelfstandige regeling. Een
vergunningenstelsel voor de omroep is wel toegestaan, maar preventieve censuur op de uitzendingen niet.
De uitwerking van het tweede lid is gegeven in de Mediawet 2008.
Het derde lid van artikel 7 legt ten aanzien van alle andere middelen tot meningsuiting (film, toneel, enz.)
het recht vast, in vrijheid de inhoud van een meningsuiting te bepalen. Daartoe verbiedt dit lid preventieve
censuur. Een uitzondering wordt gemaakt voor het geven van vertoningen toegankelijk voor personen
jonger dan 16 jaar. Dat betekent onder meer, dat filmkeuring niet zal zijn toegestaan ten aanzien van
personen van 16 jaar en ouder. Het vierde lid zondert het maken van handelsreclame uit van de bijzondere
grondwettelijke bescherming van de vrijheid van meningsuiting, gegarandeerd in de eerste drie leden van
artikel 7. Dit lid laat de regelgevende organen vrij binnen de kring van hun bevoegdheid voorschriften te
artikel 7. Dit lid laat de regelgevende organen vrij binnen de kring van hun bevoegdheid voorschriften te
stellen inzake het maken van handelsreclame, bij voorbeeld een verbod te stellen met het oog op de
bescherming van het landschapsschoon.
Recht tot vereniging
Artikel 8 beschermt het recht tot vereniging. Het bevat de mogelijkheid dat dit recht bij de wet wordt
Artikel 8 beschermt het recht tot vereniging. Het bevat de mogelijkheid dat dit recht bij de wet wordt
beperkt in het belang van de openbare orde. De wettelijke regeling van het recht tot vereniging is vastgelegd
in het Burgerlijk Wetboek (Boek 2).
Recht tot vergadering en betoging
Het recht tot betoging is in artikel 9 opgenomen, te zamen met het recht tot vergadering. Het recht tot
betoging en het recht tot vergadering in het openbaar zijn aan beperkende voorschriften gebonden.
Deze zijn neergelegd in de Wet openbare manifestaties.
Recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer betreft het recht van de burger om in de besloten
heid van zijn privésfeer met rust te worden gelaten. Dat is in het algemeen in het eerste lid van artikel 10
neergelegd. De persoonlijke levenssfeer omvat onder meer het huis, de briefwisseling, de telecommunicatie,
het recht om in besloten situaties niet te worden bespied of afgeluisterd, het recht op zorgvuldige
behandeling van persoonlijke gegevens, en het recht op eerbiediging van het innerlijk leven en van de lichamelijke integriteit. Verschillende van deze aspecten hebben een specifieke grondwettelijke garantie in
artikel 10, tweede en derde lid, in artikel 11, in artikel 12 en artikel 13. In artikel 10, tweede en derde lid, zijn
twee opdrachten aan de wetgever opgenomen. In de eerste plaats dient de wet regels te stellen ter
bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens. In de tweede plaats moet de wet regels stellen voor het inzagerecht en voor het recht op
verbetering van onjuiste persoonsgegevens. De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)
voorziet materieel grotendeels in de regelgeving waartoe artikel 10, tweede en derde lid, van de Grondwet
opdraagt. Voor zover het gaat om regels inzake bescherming van de persoonlijke levenssfeer buiten de
reikwijdte van de verordening, op het terrein van nationale veiligheid, maar ook op het terrein van
verwerking van persoonsgegevens in het kader van de richtlijn gegevensbescherming opsporing en
vervolging, wordt nog wel invulling gegeven aan deze wetgevingsopdracht in de Grondwet. Dit geldt ook
voor de bepalingen van de verordening, waarin ruimte wordt gelaten aan lidstatelijk recht. De belangrijkste
van deze regels zijn gegeven in de Uitvoeringswet AVG, de Wet politiegegevens en de Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens en de daarop gebaseerde nadere regelgeving.
Recht op lichamelijke integriteit
Het recht op onaantastbaarheid van het menselijk lichaam is in artikel 11 neergelegd. Afzonderlijke
opneming van dit recht naast de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer geeft expliciet uitdrukking
aan de belangrijke betekenis van het recht in onze rechtsorde en sluit tevens de onzekerheid over de
grondwettelijke bescherming daarvan uit.
Beperkingen op dit recht mogen uitsluitend plaatsvinden op wettelijke grondslag. Een voorbeeld van een
dergelijke beperking kan worden gevonden in bepalingen in de Politiewet 2012 ter zake van het geweld
gebruik en de veiligheidsfouillering.
Binnentreden van woningen
Artikel 12 biedt bescherming tegen het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner.
Artikel 12 biedt bescherming tegen het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner.
Dit is alleen geoorloofd in bij of krachtens de wet bepaalde gevallen. Of een ruimte als woning valt aan te
merken, wordt niet zonder meer bepaald door uiterlijke kenmerken als de bouw en de aanwezigheid van
huisraad. Ook de bestemming die aan de ruimte wordt gegeven, speelt bijvoorbeeld een rol.
Degene die ter uitvoering van de hem bij of krachtens de wet opgedragen taak zonder toestemming van de
bewoner een woning binnentreedt, dient zich als regel te legitimeren en het doel van het binnentreden
mee te delen. De wet kan uitzonderingssituaties aanwijzen waarin niet aan de legitimatie en doelvermeldings
plicht hoeft te worden voldaan. Dit kan het geval zijn in noodsituaties (bijvoorbeeld bij brand).
Aan de bewoner wordt bovendien zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden
verstrekt. De verstrekking van het verslag kan worden uitgesteld in het belang van de nationale veiligheid of
van de strafvordering. In het belang van de nationale veiligheid is bovendien afstel van de
verslagleggingsplicht mogelijk, waardoor het mogelijk is dat een bewoner nooit te horen krijgt dat er
heimelijk in zijn woning is binnengetreden.
Ter uitvoering van artikel 12 is de Algemene wet op het binnentreden tot stand gebracht. Hiermee worden
de verschillende wettelijke regelingen van het binnentreden geharmoniseerd en de waarborgen voor de
bewoner versterkt.
Brief en communicatiegeheim
In artikel 13 zijn het brief- en het telecommunicatiegeheim vastgelegd. Dit artikel beschermt de burger
tegen het heimelijk bekijken door de overheid van privé-communicatie die door een ander (niet de
verzender of ontvanger) wordt getransporteerd en/of opgeslagen. Sinds de Grondwetswijziging van 2022
geldt deze bescherming voor zowel brieven als alle vormen van telecommunicatie. Dus ook bijvoorbeeld
communicatie via whatsapp en e-mail.
Dit recht kan alleen beperkt worden door de rechter als in een wet is opgenomen dat dat mag. Alleen als het
gaat om het belang van nationale veiligheid, mogen personen die in een wet staan genoemd de communicatie
inzien of daarvoor aan anderen toestemming geven.
Onteigening
Artikel 14 omringt het ontnemen of beperken van eigendom met de nodige grondwettelijke waarborgen.
Artikel 14 omringt het ontnemen of beperken van eigendom met de nodige grondwettelijke waarborgen.
Onteigening kan alleen geschieden indien het algemeen belang dit vordert. Verder is een wettelijke procedure
vereist, die zowel de vaststelling van de schadeloosstelling als de onteigening zelf moet betreffen. Het tweede
lid van dit artikel bevat voor noodsituaties de mogelijkheid van afwijking van het vereiste, dat de schadeloos
stelling vooraf verzekerd moet zijn. Het derde lid schrijft schadevergoeding of tegemoetkoming voor in
geval van vernietiging of onbruikbaarmaking van eigendom en bij beperking in de uitoefening van het
eigendomsrecht, maar uitsluitend in de bij of krachtens de wet bepaalde gevallen.
Vrijheidsontneming
In het eerste lid van artikel 15 is vastgelegd dat niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen behalve in
gevallen bij of krachtens de wet bepaald. Voor vrijheidsontneming anders dan op rechterlijk bevel garandeert
het tweede lid de mogelijkheid de rechter te vragen in vrijheid gesteld te worden. Dit recht krijgt in de
tweede volzin van het tweede lid nog deze bijzondere waarborg, dat de rechter de verzoeker binnen een bij
de wet te bepalen termijn moet horen. Het derde lid schept een waarborg tegen onevenredig lang voor
arrest voorafgaand aan of tijdens de berechting.
Zij aan wie door de gevangenhouding of anderszins hun vrijheid is ontnomen, zien zich daardoor beknot in
het verrichten van een aantal handelingen, welke door grondrechten worden beschermd. Maar grond
rechten gelden in principe ook voor hen aan wie de vrijheid is ontnomen. Daarom is, naast de speciale
beperkingsbevoegdheden in de artikelen over afzonderlijke grondrechten, een extra beperkingsbevoegdheid
opgenomen ten aanzien van hen aan wie op rechtmatige wijze hun vrijheid is ontnomen, doch alleen voor
zover de uitoefening van grondrechten zich niet verdraagt met de vrijheidsontneming.
Geen feit strafbaar zonder voorafgaande wettelijke strafbepaling
Geen enkele gedraging mag met terugwerkende kracht strafbaar worden gesteld. Dit beginsel vindt men
ook terug in artikel 1, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht. Additioneel artikel IX bepaalt dat artikel 16
niet van toepassing is op de oorlogsmisdrijven tegen de menselijkheid, bedoeld in het Besluit Buitengewoon
Strafrecht.
Toegang tot de rechter en een eerlijk proces
In het eerste lid van artikel 17 is vastgelegd dat iedereen recht heeft op een eerlijk proces voor een
onafhankelijke en onpartijdige rechter. In het tweede lid staat dat niemand tegen zijn wil mag worden
afgehouden van de rechter die de wet hem toekent. Dat wil zeggen dat iedereen toegang moet hebben tot
de rechter voor het oplossen van geschillen. Uiteraard kunnen personen uit vrije wil overeenkomen dat een
geschil op een andere manier zal worden opgelost.
Rechtsbijstand
Door het eerste lid van artikel 18 weet de burger zich ervan verzekerd, dat hem niet mag worden verhinderd
zich in rechte en in administratief beroep te doen bijstaan. Het tweede lid bevat de waarborg dat hij niet op
grond van zijn geringe financiële draagkracht van deze bijstand blijft verstoken. Deze bepaling kan men
aanmerken als een bepaling met een karakter van sociaal grondrecht. Na dit artikel volgen nog meer van
dergelijke bepalingen. De wettelijke regeling, bedoeld in het tweede lid, is de Wet op de rechtsbijstand.
Werkgelegenheid
Artikel 19 beoogt hen die arbeid verrichten met een aantal waarborgen te omringen. In het eerste lid wordt
Artikel 19 beoogt hen die arbeid verrichten met een aantal waarborgen te omringen. In het eerste lid wordt
de bevordering van werkgelegenheid genoemd als zorg van de overheid.
Het tweede lid draagt de wetgever op ten aanzien van hen die arbeid verrichten, regels te stellen omtrent
hun rechtspositie, de arbeidsbescherming en medezeggenschap. De formulering van de bepaling legt niet
aan de wetgever de eis op, deze zaken uitputtend te regelen.
De erkenning van het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid is neergelegd in het derde lid
van dit artikel.
Bestaanszekerheid
Het eerste lid van artikel 20 draagt de overheid op een beleid te voeren, dat is gericht op de bestaanszekerheid
van de bevolking en op spreiding van welvaart.
Het tweede lid geeft de wetgever de opdracht om op het terrein van de sociale zekerheid regelend op te
treden. In het derde lid is vastgelegd, dat Nederlanders hier te lande die niet in het bestaan kunnen voor
zien, een recht op bijstand hebben, onder opdracht aan de wetgever dit recht nader te regelen.
Deze regeling is neergelegd in de Participatiewet.
Bewoonbaarheid van het land en het leefmilieu
Artikel 21 is gewijd aan de overheidszorg voor de bewoonbaarheid van het land, waarbij ook wordt gedoeld
Artikel 21 is gewijd aan de overheidszorg voor de bewoonbaarheid van het land, waarbij ook wordt gedoeld
op de waterstaatszorg voor de verdediging van het land tegen het water, en de bescherming en verbetering
van het leefmilieu. Met de zorg voor het milieu wordt gedoeld op die maatregelen, die in de meest ruime
zin tot de milieubescherming kunnen worden gerekend. De zorgplicht van artikel 21 is vertaald in tal van
wettelijke maatregelen, zoals de Wet milieubeheer, Wet bodembescherming, Wet verontreiniging
oppervlaktewateren en de Wet ruimtelijke ordening.
Volksgezondheid; voldoende woongelegenheid; maatschappelijke ontplooiing
Over de overheidszorg op het terrein van de volksgezondheid handelt het eerste lid van artikel 22.
Het tweede lid betreft de overheidszorg voor de woongelegenheid. De bevordering van voldoende woon
gelegenheid is een taak die ziet op een van de primaire levensbehoeften van de mens. De term ‘voldoende
woongelegenheid’ die dit artikel bezigt, betreft niet alleen een voldoende aantal woningen, maar eveneens de kwaliteit van de woningen. In het derde lid wordt aan de overheid de opdracht gegeven voorwaarden te
scheppen voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding.
Onderwijsvrijheid
In artikel 23 is vastgelegd dat het onderwijs voorwerp van overheidszorg is, en dat het geven van onderwijs
vrij is, behoudens het bij de wet te regelen toezicht van de overheid. Het derde en vierde lid bevatten de
grondwettelijke waarborgen met betrekking tot het openbaar onderwijs.
Het derde lid bepaalt dat het openbaar onderwijs bij de wet wordt geregeld, met eerbiediging van ieders
godsdienst of levensovertuiging.
In het vierde lid zijn de voorschriften met betrekking tot de aanwezigheid van openbaar algemeen vormend
lager onderwijs omschreven. In dit lid wordt ook tot uitdrukking gebracht dat het openbaar onderwijs bij
uitzondering ook in andere dan openbare scholen kan worden gegeven. Hiermee wordt verzekerd dat een
regeling voor samenwerkingscholen verenigbaar is met artikel 23 Grondwet.
Voorts bevat het grondwetsartikel waarborgen voor het bijzonder onderwijs, met name betreffende de
vrijheid van richting van het bijzonder onderwijs en de financiële gelijkstelling van het openbaar onderwijs
en het bijzonder onderwijs dat aan bij de wet te stellen bekostigingsvoorwaarden voldoet. Tenslotte wordt
aan de regering de plicht opgelegd jaarlijks aan de Staten-Generaal verslag te geven van de staat van het
onderwijs.
Voor de diverse vormen van onderwijs is uitgebreide wetgeving tot stand gekomen, bij voorbeeld de Wet op
het primair onderwijs en de Wet studiefinanciering 2000.
Hoofdstuk 2
Regering
Algemeen
Het hoofdstuk ‘regering’ valt in twee paragrafen uiteen. In de eerste paragraaf zijn bepalingen opgenomen
over het koningschap. De tweede paragraaf bevat bepalingen over de regering, gevormd door de Koning en
de ministers.
De terminologie over ‘de Koning’ vraagt bijzondere aandacht. De Grondwet van voor 1983 weerspiegelde de
staatsrechtelijke verhoudingen die golden ten tijde van de totstandkoming van de Grondwet. Toen kreeg de
positie van de Koning een veel sterkere nadruk dan thans, terwijl daartegenover de ministers meer als ’s
Konings dienaren dan als eigenlijke bewindvoerders optraden. In de huidige Grondwet is de terminologie
in overeenstemming gebracht met de staatkundige werkelijkheid. Het woord ‘Koning’ is opgenomen in de
grondwettelijke bepalingen waarin de Koning persoonlijk is bedoeld, zoals in de bepalingen over de
erfopvolging en het regentschap die zijn opgenomen in de eerste paragraaf van dit hoofdstuk. De term
‘Koning’ wordt voorts nog gebruikt wanneer gedoeld wordt op de Koning als het onschendbare deel van de
regering, Koning en ministers tezamen. Behalve in een aantal artikelen in de tweede paragraaf van dit
hoofdstuk (de artikelen 42, 47 en 49) komt dit gebruik van het begrip ‘Koning’ ook voor in andere delen van
de herziene Grondwet, zoals in hoofdstuk 5 in sommige bepalingen die het wetgevingsproces betreffen.
In die gevallen waar de Grondwet van voor 1983 bepaalde dat de Koning benoemt of beslist, is in de huidige
Grondwet opgenomen dat bij ‘koninklijk besluit’ wordt benoemd of beslist.
In een aantal gevallen is ten aanzien van de Koning voorzien in besluitvorming door de Tweede en Eerste
Kamer in verenigde vergadering. Genoemd kunnen worden het besluit over toestemming tot een huwelijk
van een potentiële troonopvolger (artikel 28), de uitsluiting van personen van de erfopvolging (artikel 29),
de benoeming van een opvolger indien een reguliere opvolger ontbreekt (artikel 30) en een besluit tot
buiten staat verklaring van de Koning (artikel 35). Reden van de besluitvorming in verenigde vergadering in
deze gevallen is dat daardoor wordt uitgesloten dat beide kamers tot een verschillend oordeel zouden
komen.
§.1 Koning
Deze paragraaf bevat onder meer bepalingen over de erfopvolging, het buiten staat verklaren het koninklijk
gezag uit te oefenen, de tijdelijke neerlegging van het koninklijk gezag, het regentschap, de uitoefening van
het koninklijk gezag door de Raad van State en het lidmaatschap van het koninklijk huis.
Troonopvolging
Na de inleidende bepaling van artikel 24 bepaalt artikel 25 de lijn van erfopvolging ten aanzien van het
Koningschap. Erfopvolging vindt plaats tot in de derde graad van bloedverwantschap. Het koningschap gaat
over op het oudste wettige kind, ongeacht het geslacht. De aanvangsleeftijd voor de uitoefening van het
koninklijk gezag is vastgesteld op achttien jaar.
Huwelijk
In artikel 28 is aan een huwelijk van de Koning dat zonder toestemming van de Staten-Generaal tot stand
komt, het gevolg van afstand van het koningschap verbonden. Ook iemand die behoort tot de mogelijke
troonopvolgers, maar die zonder wettelijke toestemming huwt, verliest ingevolge artikel 28 zijn of haar
aanspraak op het koningschap.
Uitsluiting van troonopvolging in uitzonderlijke omstandigheden
Artikel 29 maakt het mogelijk in uitzonderlijke omstandigheden bij wet een of meer personen van de
Artikel 29 maakt het mogelijk in uitzonderlijke omstandigheden bij wet een of meer personen van de
erfopvolging uit te sluiten. De uitzonderingsmogelijkheid is wel aan een aantal voorschriften gebonden.
Zo’n wet mag geen initiatiefwet zijn; het wetsvoorstel moet door de regering worden ingediend. Het wets
voorstel moet verder met tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen worden
aangenomen.
Inhuldiging
De Grondwet bepaalt nadrukkelijk dat de beëdiging en inhuldiging van de Koning in Amsterdam als hoofdstad
geschiedt. Wat betreft de door de Koning en de regent af te leggen eden of beloften is de zakelijke inhoud
daarvan in de Grondwet opgenomen (artikelen 32 en 37). In de Wet beëdiging en inhuldiging van de Koning
is de inhoud van deze eed of belofte vastgelegd.
Waarneming koninklijk gezag
In een tweetal artikelen is neergelegd dat de ministerraad aan de Staten-Generaal het oordeel kan voor
leggen dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen (artikel 35), terwijl ook de Koning
uit eigen beweging het koninklijk gezag tijdelijk kan neerleggen (artikel 36).
Artikel 37 geeft vervolgens gedetailleerd aan in welke gevallen het koninklijk gezag wordt uitgeoefend door
Artikel 37 geeft vervolgens gedetailleerd aan in welke gevallen het koninklijk gezag wordt uitgeoefend door
een regent. Deze wordt bij de wet benoemd. De inhoud van de eed of gelofte van de regent is opgenomen
in de Wet beëdiging van de regent. Zolang niet in de uitoefening van het koninklijk gezag is voorzien, wordt
dit uitgeoefend door de Raad van State.
Koninklijk huis
Aan de grondwettelijke opdracht het lidmaatschap van het koninklijk huis te regelen is door de wetgever
voldaan met de Wet lidmaatschap koninklijk huis. Bij deze regeling is uitgegaan van het criterium dat
potentiële troonopvolgers lid van het koninklijk huis zijn. Los hiervan staat de bepaling dat de Koning, met
inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis inricht (artikel 41). Deze bepaling brengt tot uitdrukking
dat de Koning, bijvoorbeeld wat betreft de inrichting van de hofhouding, recht heeft op een eigen levenssfeer.
§.2 Koning en ministers
Regering; Ministeriële verantwoordelijkheid
De tweeeenheid van Koning en ministers is tot uitdrukking gebracht in de bepaling dat de regering door
hen gezamenlijk wordt gevormd. Een fundamenteel beginsel van onze staatsinrichting is vervolgens
neergelegd in de bepaling dat de Koning onschendbaar is en de ministers verantwoordelijk zijn (artikel 42).
De belangrijke politieke verantwoordelijkheid van de ministers is alleen in de Grondwet geregeld. Wel
bestaan in het ongeschreven staatsrecht regels over de ministeriële verantwoordelijkheid.
Daarnaast regelt sinds 1855 de wet de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van ministers. De Grondwet
maakt uitdrukkelijk melding van de mogelijkheid om staatssecretarissen te benoemen. Staatssecretarissen
hebben een eigen politieke verantwoordelijkheid tegenover de Staten-Generaal, naast de verantwoordelijk
heid van de minister.
Ministerraad en minister-president
De betekenis van het ambt van minister-president en van de ministerraad is de laatste jaren sterk gegroeid.
Beide zijn zeker aan te merken als fundamentele elementen in ons staatsbestel.
Het is ingevolge artikel 45 de taak van de ministerraad te beraadslagen en te besluiten over het algemeen
regeringsbeleid en de eenheid daarvan te bevorderen. De bepalingen over het ambt van minister-president
beogen tot uitdrukking te brengen dat met het groeien van de collectieve verantwoordelijkheid van de
ministerraad voor de hoofdlijnen van het regeringsbeleid, ook de betekenis van de voorzitter van de raad als
eerstverantwoordelijke voor het regeringsbeleid als samenhangend geheel, en voor de coördinatie van dit
beleid, is meegegroeid (artikel 45, tweede lid, en 48).
Contraseign
Alle koninklijke besluiten behoeven, naast de ondertekening door de Koning zelf, de medeondertekening
van een of meer ministers of staatssecretarissen. Deze eis is ook ten aanzien van wetten gesteld (artikel 47).
Het besluit waarbij de minister-president wordt benoemd wordt mede door de nieuwe minister-president
ondertekend. Dit accentueert zijn positie. In de Grondwet wordt voorts de verantwoordelijkheid van de
minister-president voor het optreden van een nieuw kabinet onderstreept, doordat is bepaald dat ook de
besluiten waarbij de overige ministers en de staatssecretarissen worden benoemd mede door hem worden
ondertekend (artikel 48).
Voor de eden en beloften die nieuw optredende ministers en staatssecretarissen moeten afleggen, heeft de
Grondwet zich, in navolging van hetgeen in de eerste paragraaf over de door de Koning af te leggen eden en
beloften is opgenomen, beperkt tot het aangeven van de zakelijke inhoud ervan (artikel 49). De voor
geschreven eed of belofte houdt ook in, dat zal dienen te worden gehandeld overeenkomstig geschreven
dan wel ongeschreven normen die voor de getrouwe vervulling van het ambt in acht moeten worden
genomen. In de Wet beëdiging ministers en leden Staten-Generaal is de inhoud van deze eed of belofte
vastgelegd.
Hoofdstuk 3Staten-Generaal
Algemeen
De plaats die het parlement in ons staatsbestel inneemt, wordt niet alleen bepaald door grondwettelijke
voorschriften, maar voor een belangrijk deel ook door ongeschreven regels. De in dit hoofdstuk opgenomen
bepalingen over de Staten-Generaal laten dan ook ruimte voor de ontwikkeling van ongeschreven recht in
ons parlementaire bestel.
Het hoofdstuk Staten-Generaal is onderverdeeld in twee paragrafen: Inrichting en samenstelling, en
Werkwijze. De meeste bepalingen hebben zowel op de Tweede als op de Eerste Kamer betrekking.
Op het punt van de samenstelling van de kamers lopen de bepalingen uiteen.
§.1 Inrichting en samenstelling
Karakter Staten-Generaal
Het hoofdstuk begint met de bepaling dat de Staten-Generaal het gehele Nederlandse volk vertegen
woordigen. In deze bepaling komt het vertegenwoordigende en nationale karakter van de Staten-Generaal
tot uiting.
Structuur Staten-Generaal
In artikel 51 is vastgelegd dat er een tweekamerstelsel is. De Tweede Kamer, het direct gekozen deel van de
volksvertegenwoordiging, is het staatsrechtelijk en politiek belangrijkste deel van het parlement en wordt
daarom als eerste genoemd. Daarnaast is er de Eerste Kamer die ook wel als de kamer van heroverweging
wordt aangeduid.
Het aantal leden van de Tweede Kamer is in het artikel vastgesteld op 150, het aantal leden van de Eerste
Kamer op de helft daarvan: 75.
Het artikel besluit met de vermelding van de verenigde vergadering. Daarin is het onderscheid tussen beide
kamers opgeheven en worden zij als één beschouwd.
Kiesstelsel
Het kiesrecht en de verkiezingen worden op hoofdpunten in de Grondwet geregeld. De Grondwet draagt de
wetgever op verder alles wat betreft het kiesrecht en de verkiezingen bij wet te regelen (artikel 59). Dit is
gebeurd in de Kieswet.
Beide kamers worden elke vier jaar door middel van verkiezingen opnieuw samengesteld. De verkiezingen
worden gehouden op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen
grenzen. Met deze formulering wordt tot uitdrukking gebracht dat de wetgever geen volstrekte evenredigheid
behoeft na te streven. Een stelsel van afzonderlijke kiesgebieden of een kiesdrempel is dus niet volledig
uitgesloten. Het fundamentele beginsel dat de verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming, is in
artikel 53 uitdrukkelijk opgenomen.
Verkiezing Tweede Kamer
De Tweede Kamer wordt rechtstreeks door de bevolking gekozen. De Grondwet stelt de leeftijdsgrens voor
het actief kiesrecht op achttien jaar. Daarnaast stelt de Grondwet de eis van Nederlanderschap. De eis van
ingezetenschap van Nederland wordt niet gesteld. Dit betekent dat in principe ook Nederlanders die in het
buitenland wonen, actief kiesrecht hebben voor de Tweede Kamer. De wetgever heeft echter ten aanzien
van deze Nederlanders wel de mogelijkheid uitzonderingen te maken.
Uitsluiting van het kiesrecht
Het tweede lid van artikel 54 bepaalt wanneer iemand van het kiesrecht is uitgesloten. Dat is slechts het
geval indien iemand door de rechter wordt veroordeeld tot een vrijheidsstraf van tenminste een jaar en als
bijkomende straf uit het kiesrecht wordt ontzet. Dit is echter alleen mogelijk bij bepaalde door de wet
aangewezen misdrijven (zoals een aanslag tegen de Koning of gericht op het omverwerpen van de
regeringsvorm).
Ten aanzien van gedetineerden en andere personen aan wie rechtmatig hun vrijheid is ontnomen, is van
toepassing het vierde lid van artikel 15, waarin wordt bepaald dat degene aan wie rechtmatig de vrijheid is
ontnomen, kan worden beperkt in de uitoefening van de grondrechten dus ook het kiesrecht voor zover
deze uitoefening zich niet verdraagt met de vrijheidsontneming. De uitsluitingsgronden voor het recht om
gekozen te worden (het passief kiesrecht) zijn dezelfde als die voor het recht om te kiezen (het actief kiesrecht).
Verkiezing Eerste Kamer
Voor de Eerste Kamer voorziet de Grondwet in een stelsel van indirecte verkiezing door de leden van
provinciale staten, de leden van het kiescollege voor de Eerste Kamer ten behoeve van Nederlanders die
geen ingezetenen zijn en, indien op grond van artikel 132a Caribische openbare lichamen zijn ingesteld, de
leden van de kiescolleges voor de Eerste Kamer in die openbare lichamen (artikel 55). Voorgeschreven wordt
dat de verkiezing, behoudens in geval van ontbinding van de kamer, gehouden wordt binnen drie maanden
na de verkiezing van de leden van provinciale staten. Hierdoor is verzekerd dat de samenstelling van een
nieuwe Eerste Kamer gebaseerd is op een recente uitspraak van de kiezers. Eventuele nieuwe politieke
ontwikkelingen die zich bij de verkiezingen van provinciale staten voordoen, zullen hierdoor op korte
termijn hun doorwerking kunnen vinden in de samenstelling van de Eerste Kamer.
De zittingsduur van provinciale staten is op vier jaar gesteld, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen
(artikel 129, vierde lid). Ingeval de wetgever van deze mogelijkheid gebruik maakt, zal de zittingsduur van de
Eerste Kamer aangepast moeten kunnen worden aan de eventuele verlenging of verkorting van de zittings
duur van de colleges van provinciale staten. In artikel 52, tweede lid, wordt deze afwijking van de normale
zittingsduur van vier jaar mogelijk gemaakt. Indien slechts voor één of enkele provincies van de normale
zittingsduur wordt afgeweken, bij voorbeeld bij een provinciale herindeling, zal echter geen verkorting van
de zittingsduur en geen tussentijdse verkiezing van de Eerste Kamer nodig zijn.
Leeftijd lidmaatschap Staten-Generaal en onverenigbare betrekkingen
Voor het lidmaatschap van beide kamers geldt als eis dat men ten minste achttien jaar moet zijn (artikel 56).
Niemand kan gelijktijdig lid van beide kamers zijn. In artikel 57 worden ook enkele ambten genoemd die
met het lidmaatschap van een van beide kamers onverenigbaar zijn: minister, staatssecretaris, lid van de
Raad van State, lid van de Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman of substituut-ombudsman, lid van
de Hoge Raad en procureurgeneraal of advocaatgeneraal bij de Hoge Raad. Een minister of staatssecretaris
die zijn ambt ter beschikking heeft gesteld, mag echter dit ambt verenigen met het lidmaatschap van de Staten-Generaal, totdat omtrent die beschikbaarstelling is beslist. Deze mogelijkheid is van belang voor
periodes van kabinetsformatie. De wetgever heeft in de Wet incompatibiliteiten Staten-Generaal en
Europees Parlement de mogelijkheid andere openbare betrekkingen aan te wijzen die niet gelijktijdig met
het lidmaatschap van de Staten-Generaal of van een der kamers kunnen worden uitgeoefend.
Vervanging zieke en zwangere kamerleden
Artikel 57a maakt het mogelijk dat zwangere en langdurig zieke volksvertegenwoordigers voor een bepaalde
vaste periode tijdelijk worden vervangen. De regeling strekt zich uit tot leden van de Tweede en Eerste Kamer
der Staten-Generaal, de provinciale staten, de gemeenteraden en de kiescolleges voor de Eerste Kamer in
Caribisch Nederland wegens zwangerschap, bevalling of langdurige ziekte. De achtergrond van de bepaling
is zowel de stimulering van de deelname van vrouwen aan het openbaar bestuur als het gezondheidsaspect.
Toelating en beëdiging kamerleden
Op grond van artikel 58 beslissen de kamers zelf of nieuwbenoemde leden voldoen aan de vereisten voor
het lidmaatschap en of zij als lid kunnen worden toegelaten. Ook eventuele geschillen over de verkiezingen
zelf worden door de kamers beslist.
Bij de aanvaarding van hun ambt leggen de kamerleden in de vergadering een eed of belofte af. Zij zweren
of beloven onder meer trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.
Benoeming van de voorzitters van de kamers
Elke kamer benoemt zelf haar eigen voorzitter (artikel 61). De tijdsduur waarvoor de benoeming geldt,
is niet in de Grondwet geregeld. Volgens de reglementen van orde die de beide kamers zelf vaststellen
(artikel 72) geldt zij voor de periode tot de volgende verkiezing.
Zijn de kamers in verenigde vergadering bijeen, dan heeft de voorzitter van de Eerste Kamer de leiding van
de vergadering.
Kamerontbinding
Zowel de Tweede als de Eerste Kamer kunnen tussentijds bij koninklijk besluit worden ontbonden.
Ontbinding van de Eerste Kamer is overigens een zeer zeldzame figuur. De Grondwet schrijft voor dat de
verkiezing van een nieuwe kamer en de eerste samenkomst van de nieuwe kamer binnen drie maanden na
de ontbinding moeten plaatsvinden. De parlementaire continuïteit is gewaarborgd door de bepaling dat de
ontbinding ingaat op de dag waarop de nieuw gekozen kamer samenkomt.
Troonrede
In artikel 65 is vastgelegd dat de Koning jaarlijks in de volksvertegenwoordiging verschijnt voor het geven
van een uiteenzetting van het door de regering in het komende parlementaire jaar te voeren beleid.
Het uitspreken van deze uiteenzetting (de troonrede) vindt plaats op de derde dinsdag van september.
Bij wet kan ook een eerder tijdstip worden vastgesteld. Het grondwetsartikel biedt eveneens de mogelijk
heid dat de uiteenzetting namens de Koning wordt uitgesproken.
§.2 Werkwijze
Algemeen
Met betrekking tot de werkwijze van de kamers zijn in de Grondwet enkele hoofdregels vastgelegd.
De vergaderingen van de kamers zijn openbaar. In bijzondere gevallen kan met gesloten deuren worden
vergaderd. Besluiten worden genomen bij meerderheid van stemmen. De leden stemmen zonder last.
Ministers en staatssecretarissen hebben toegang tot de vergaderingen en kunnen aan de beraadslaging
deelnemen. De kamers kunnen verlangen dat zij ter vergadering aanwezig zijn. Kamerleden, ministers en
staatssecretarissen kunnen niet in rechte worden vervolgd of aangesproken voor wat zij in de vergaderingen
hebben gezegd of schriftelijk hebben medegedeeld. In de reglementen van orde wordt een nadere
uitwerking van de werkwijze gegeven.
Recht op inlichtingen
In de grondwetsparagraaf over de werkwijze van de kamers zijn belangrijke (controlerende) bevoegdheden
geformuleerd die aan beide kamers toekomen. De meest gehanteerde bevoegdheid is het recht van elk
individueel kamerlid om van ministers en staatssecretarissen inlichtingen te vragen. Dezen zijn verplicht
mondeling of schriftelijk de door een of meer leden verlangde inlichtingen te geven waarvan het
verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat.
Recht van enquête
Het recht van onderzoek of enquête is in artikel 70 geregeld. Van deze ingrijpende bevoegdheid heeft de
Tweede Kamer de laatste jaren in enkele gevallen gebruik gemaakt: de parlementaire enquête gaswinning
Groningen en de Fyra-enquête.
Het recht van enquête is uitgewerkt in de Wet op de parlementaire enquête 2008.
Hoofdstuk 4Raad van State, Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman en vaste colleges van advies
Algemeen
In het vierde hoofdstuk zijn de bepalingen samengebracht inzake drie belangrijke staatsorganen, te weten
de Raad van State, de Algemene Rekenkamer en de Nationale ombudsman en daarnaast inzake de vaste
colleges van advies.
Raad van State: taken
In artikel 73 zijn de hoofdtaken van de Raad van State neergelegd. In het eerste lid het adviseren omtrent
wettelijke regelingen en in het derde lid het beslissen omtrent geschillen van bestuur (de rechtsprekende
taak, zie in dit verband artikel 112, tweede lid). Daarnaast is in het tweede lid geregeld de taak te adviseren
omtrent uitspraken in geschillen van bestuur die bij koninklijk besluit worden beslist (zie in dit verband
artikel 136).
Artikel 73, eerste lid, opent de mogelijkheid dat de taak van de Raad van State als adviseur over wetgeving
wordt uitgeoefend door een afdeling van de Raad. In de laatste volzin van artikel 73, eerste lid is bepaald dat
in bij de wet te bepalen gevallen het horen van de Raad van State over voorgenomen wettelijke regelingen
achterwege kan blijven. In de Wet op de Raad van State is dit nader uitgewerkt.
Raad van State: samenstelling; rechtspositie leden
De Koning is voorzitter van de Raad van State. De kroonprins(es) heeft van rechtswege zitting in de Raad van
State; ook aan andere leden van het koninklijk huis kan zitting worden verleend (artikel 74, eerste lid).
Artikel 74, tweede lid, bepaalt dat de leden van de Raad voor het leven worden benoemd. Hiermee is een
waarborg vastgelegd voor de onafhankelijkheid van de leden van de Raad. De Raad van State vervult immers
ook een belangrijke functie op het terrein van de administratieve rechtspraak. Overeenkomstig de eis van
de Grondwet is de rechtspositie van de leden van de Raad van State wettelijk geregeld.
Raad van State: taken van de wetgever
Het eerste lid van artikel 75 draagt de wetgever op regels te stellen over de inrichting, samenstelling en
bevoegdheid van de Raad van State.
Deze regels zijn voor een belangrijk deel te vinden in de Wet op de Raad van State. Het tweede lid geeft de
wetgever de bevoegdheid andere dan de in de Grondwet genoemde taken aan de Raad op te dragen.
De wetgever mag deze bevoegdheid niet overdragen aan lagere regelgevers.
Algemene Rekenkamer
Artikel 76 regelt de hoofdtaak van de Algemene Rekenkamer: zij is belast met het onderzoek van de
Artikel 76 regelt de hoofdtaak van de Algemene Rekenkamer: zij is belast met het onderzoek van de
ontvangsten en uitgaven van het Rijk.
Een deel van de taak van de Rekenkamer, namelijk de goedkeuring van de rekening van het Rijk, is vermeld
in artikel 105 van de Grondwet, het artikel over de begroting.
Bepalingen die de onafhankelijke positie van de leden van de Algemene Rekenkamer waarborgen, zijn in
artikel 77 opgenomen. Door de voorgeschreven benoemingsprocedure, namelijk een benoeming voor het
artikel 77 opgenomen. Door de voorgeschreven benoemingsprocedure, namelijk een benoeming voor het
leven uit een voordracht opgemaakt door de Tweede Kamer, wordt verzekerd dat het college een onafhanke
lijke positie ten opzichte van de regering behoudt. Ook ten aanzien van Algemene Rekenkamer geldt dat de
wet haar inrichting, samenstelling en bevoegdheid regelt. Op artikel 78 is de Comptabiliteitswet 2016
gebaseerd.
Nationale ombudsman
Artikel 78a geeft aan wat de hoofdtaak van de Nationale ombudsman is, namelijk onderzoek doen – op
verzoek of uit eigen beweging – naar gedragingen van bestuursorganen van het Rijk en van andere bij of
krachtens de wet aangewezen bestuursorganen. Bij of krachtens de wet kunnen aan de Nationale ombudsman
ook andere taken worden opgedragen.
Voorts is in het artikel de kern van zijn rechtspositie vastgelegd: de Nationale ombudsman en een substituutombudsman worden door de Tweede Kamer benoemd. Schorsing of ontslag kan alleen geschieden op de
gronden die de wet daarvoor aangeeft. Het tot schorsing en ontslag bevoegde orgaan is de Tweede Kamer.
In de Wet Nationale ombudsman zijn de ontslag- en schorsingsgronden te vinden en zijn ook overige
bepalingen over de rechtspositie van de Nationale ombudsman en een substituut-ombudsman opgenomen,
evenals bepalingen over de bevoegdheid en werkwijze van het instituut.
Vaste colleges van advies
Slechts bij of krachtens de wet kunnen ingevolge artikel 79, eerste lid, vaste colleges van advies in zaken van
wetgeving en bestuur van het Rijk worden ingesteld (zoals bij voorbeeld de SociaalEconomische Raad en de
Onderwijsraad). Daarmee is een garantie gegeven dat de Staten-Generaal medezeggenschap hebben over
deze adviescolleges.
In de bepaling is sprake van zaken van ‘wetgeving en bestuur van het Rijk’. Daarmee is ook aangegeven dat
het hier niet gaat om adviescolleges van lagere openbare lichamen. Adviescommissies van tijdelijke aard
vallen niet onder de bepaling.
In de Kaderwet adviescolleges zijn algemene regels opgenomen over de advisering in zaken van algemeen
verbindende voorschriften of te voeren beleid van het Rijk.
Openbaarheid van bestuur
Artikel 80 bevat bepalingen over de openbaarheid van de adviezen van de in hoofdstuk 4 genoemde colleges.
Artikel 80 bevat bepalingen over de openbaarheid van de adviezen van de in hoofdstuk 4 genoemde colleges.
Uitgangspunt daarbij is dat de wet regels stelt over die openbaarheid. Dergelijke regels zijn te vinden in de
Wet openbaarheid van bestuur en ook in de Wet op de Raad van State en de Comptabiliteitswet 2016.
Het artikel behelst voorts een enigszins verdergaand voorschrift voor de adviezen die worden uitgebracht
over wetsvoorstellen die van de zijde van de regering zijn ingediend. Deze adviezen worden in de regel aan
de Staten-Generaal overgelegd. Uitzonderingen hierop dienen bij de wet te worden vastgesteld.
Hoofdstuk 5Wetgeving en bestuur
Algemeen
Hoofdstuk 5 bevat twee uiteenlopende paragrafen. De eerste paragraaf handelt over de procedure van
wetgeving, de tweede over verschillende onderwerpen van bestuur.
§.1 Wetten en andere voorschriften
In de eerste acht artikelen 81 t/m 88 van deze paragraaf worden de hoofdzaken van de procedure voor het
tot stand komen van wetten geregeld. Het laatste artikel bevat enkele bepalingen inzake algemene
maatregelen van bestuur en andere vanwege het Rijk vastgestelde algemeen verbindende voorschriften.
Wetgevingsprocedure
De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en de Staten-Generaal gezamenlijk. De meeste
wetsvoorstellen worden door de regering ingediend. Zolang een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer
aanhangig is, kan het worden gewijzigd door de regering en ook (ingevolge het in artikel 84 opgenomen
recht van amendement) door de Tweede Kamer. De regering kan een wetsvoorstel dat bij de Staten-Generaal
aanhangig is ook intrekken. Bij de regeling van de procedure van wetgeving zijn de formulieren van
verzending en kennisgeving en het formulier van afkondiging niet meer, zoals in de Grondwet van voor
1983, in de Grondwet opgenomen. Additioneel artikel XIX bevat daarvoor de overgangsbepaling dat de
inhoud van deze formulieren van kracht blijft totdat daarvoor een regeling is getroffen. Voor sommige van
deze formulieren is dit inmiddels reeds geschied.
Initiatiefvoorstellen
In de Grondwet wordt wat betreft initiatiefvoorstellen onderscheid gemaakt tussen het indienen van
voorstellen van wet en het aanhangig maken daarvan. Initiatiefvoorstellen kunnen worden ingediend door
de Tweede Kamer of indien behandeling in verenigde vergadering voorgeschreven is en de desbetreffende
regeling in de Grondwet het niet uitsluit door de verenigde vergadering (artikel 82, tweede lid). Het recht de
eventuele indiening van een initiatiefwetsvoorstel aanhangig te maken is uitdrukkelijk toegekend aan één
of meer leden van de Tweede Kamer of van de verenigde vergadering (artikel 82, derde lid). Zolang een
initiatiefvoorstel nog niet tot stand is gekomen, dus tijdens de parlementaire behandeling, kan het door
degenen die het aanhangig gemaakt hebben worden gewijzigd of ingetrokken (artikel 84, tweede lid, en 86,
tweede lid). Ook kan het door de Tweede Kamer of de verenigde vergadering worden gewijzigd (geamendeerd)
(artikel 84, tweede lid). Is er eenmaal een initiatiefwetsvoorstel, dat ter behandeling aan de Eerste Kamer is gezonden, dan kan het niet meer worden gewijzigd (artikel 85), en nog slechts worden ingetrokken door de
Tweede Kamer (artikel 86, eerste lid, en artikel 85).
Amendementsrecht
In de Grondwet is vastgelegd dat het recht amendementen voor te stellen zowel op door de regering
ingediende voorstellen als op voorstellen voor een door de Tweede Kamer of de verenigde vergadering te
nemen initiatief toekomt aan één of meer leden van de Tweede Kamer of de verenigde vergadering
(artikel 84). De Eerste Kamer overweegt een voorstel dat haar bereikt ‘zoals het door de Tweede Kamer aan
haar is gezonden’ en kan het dus slechts aannemen of verwerpen (artikel 85).
Bekendmaking en inwerkingtreding van wetten
Een voorstel wordt wet, zodra het door de Staten-Generaal is aangenomen en door de Koning bekrachtigd
(artikel 87). Voorts bevat artikel 88 bepalingen over de bekendmaking en inwerkingtreding van wetten.
Wetten kunnen niet in werking treden voordat zij zijn bekendgemaakt. Voor het overige moeten de
bekendmaking en inwerkingtreding van wetten bij de wet geregeld worden. Dit is gebeurd in de
Bekendmakingswet. Deze wet bepaalt onder meer dat de bekendmaking van wetten, algemene maatregelen
van bestuur en andere koninklijke besluiten waarbij algemeen verbindende voorschriften worden
vastgesteld geschiedt door plaatsing in het Staatsblad.
Algemene maatregelen van bestuur
Algemene maatregelen van bestuur (a.m.v.b.’s) dienen bij koninklijk besluit te worden vastgesteld.
Voorschriften, door straffen te handhaven, mogen daarin alleen worden gegeven, als er een wetsbepaling is
die daartoe de bevoegdheid verleent. De op te leggen straffen dienen opgenomen te worden in een
formele wet.
In artikel 89 is verder een bepaling opgenomen over de bekendmaking en inwerkingtreding van a.m.v.b.’s
overeenkomstig het hiervoor beschreven voorschrift over de bekendmaking en inwerkingtreding van wetten.
Andere vanwege het rijk vastgestelde algemeen verbindende voorschriften
Tenslotte bevat artikel 89 een bepaling over ‘andere vanwege het Rijk vastgestelde algemeen verbindende
voorschriften’. Daarin worden de hiervoor weergegeven voorschriften over de inhoud van a.m.v.b.’s en de
bekendmaking en inwerkingtreding ervan, uitgebreid tot alle algemeen verbindende voorschriften die de
centrale overheid geeft. Daarbij valt te denken aan regelingen die krachtens delegatie in een wet of a.m.v.b.
door een minister worden vastgesteld.
§.2 Overige bepalingen
De tweede paragraaf van het hoofdstuk over wetgeving en bestuur bevat artikelen over uiteenlopende
onderwerpen, zoals het buitenlands beleid, de verdediging en de begroting.
Buitenlands beleid
Artikel 90 bevat de algemene bepaling dat de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde
Artikel 90 bevat de algemene bepaling dat de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde
bevordert. Hieronder valt bij voorbeeld ook de bevordering van de rechten van de mens.
Over de goedkeuring van verdragen handelt artikel 91. Als hoofdregel is vastgelegd dat het Koninkrijk niet
aan verdragen kan worden gebonden dan na voorafgaande goedkeuring van de Staten-Generaal. De verdere
regeling van deze materie wordt aan de wetgever overgelaten. Ook het bepalen van de gevallen waarin géén
parlementaire goedkeuring vereist zal zijn, wordt aan de wetgever overgelaten.
Deze regels zijn opgenomen in de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen.
Het derde lid van artikel 91 wijst op de mogelijkheid dat in een verdrag wordt afgeweken van bepalingen van
de Grondwet.
Afwijking van de Grondwet in een verdrag is mogelijk, maar de goedkeuring van een dergelijk verdrag kan
alleen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen door de kamers der Staten-Generaal
worden verleend.
Artikel 92 houdt in, dat bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot
Artikel 92 houdt in, dat bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot
wetgeving, bestuur en rechtspraak kunnen worden opgedragen. Zo is ingevolge het EUverdrag rechtspraak
opgedragen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. De grondwettigheid van een zodanige overdracht
van bevoegdheden wordt op deze wijze buiten twijfel gesteld. Niet uitgesloten is daarbij, dat door deze
overdracht van bevoegdheden wordt afgeweken van bepalingen in de Grondwet. In dat geval geldt voor de
goedkeuring van het desbetreffende verdrag het vereiste van een versterkte meerderheid van stemmen.
De werking van het internationale recht in de nationale rechtsorde is omschreven in de artikelen 93 en 94.
Bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, die naar hun inhoud een
ieder kunnen verbinden, hebben voor iedereen verbindende kracht, nadat zij zijn bekendgemaakt. Zulke
bepalingen hebben, met andere woorden, zonder nadere tussenkomst van de nationale wetgever recht
streekse werking in de nationale rechtsorde. Mocht blijken dat nationale wettelijke voorschriften in strijd
zijn met zodanige internationale bepalingen, dan moet de toepassing van de nationale voorschriften
achterwege worden gelaten; de internationale bepalingen gaan dan voor. Zo is, om een voorbeeld te
noemen, het ontbreken van een weduwnaarspensioen in de (inmiddels vervallen) Algemene Weduwen en
Wezenwet in strijd geacht met het gelijkheidsbeginsel uit het Internationaal verdrag inzake burgerrechten
en politieke rechten. Deze voorrang wordt in artikel 94 niet toegekend aan het ongeschreven volkenrecht.
De werking in de nationale rechtsorde van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, is
afhankelijk gesteld van hun bekendmaking. Met het oog daarop bepaalt artikel 95, dat de wet regels dient te
geven omtrent die bekendmaking. Deze wettelijke regeling is opgenomen in de Rijkswet goedkeuring en
bekendmaking verdragen.
In-oorlog-verklaring
Artikel 96 bepaalt dat de regering het Koninkrijk niet in oorlog verklaart dan na voorafgaande toestemming
Artikel 96 bepaalt dat de regering het Koninkrijk niet in oorlog verklaart dan na voorafgaande toestemming
van de Staten-Generaal. Door de voorgeschreven behandeling door de Staten-Generaal in verenigde
vergadering wordt de mogelijkheid van een tegengesteld oordeel van de twee kamers uitgesloten.
De toestemming is niet vereist wanneer het overleg met de Staten-Generaal als gevolg van een feitelijk
bestaande oorlogstoestand niet mogelijk is gebleken.
Voor de verklaring dat een oorlog beëindigd is, geldt eveneens de eis van voorafgaande toestemming van de
verenigde vergadering.
Verdediging
De bestaande artikelen inzake de verdediging zijn in 2000 vervangen door gemoderniseerde bepalingen.
Behalve in redactioneel opzicht zijn de verdedigingsbepalingen ook inhoudelijk aangepast. Zo is een
bepaling opgenomen over het opleggen van plichten ten behoeve van de civiele verdediging (artikel 99a).
De belangrijkste inhoudelijke vernieuwing vormt artikel 100. In dit artikel is een inlichtingenplicht voor de
regering opgenomen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of
bevordering van de internationale rechtsorde, evenals ten behoeve van hulpverlening in geval van
gewapend conflict. De regering moet de inlichtingen aan de Staten-Generaal verstrekken voorafgaand aan de inzet van de krijgsmacht, tenzij dwingende redenen het vooraf verstrekken van inlichtingen verhinderen;
in het laatste geval dienen de inlichtingen zo spoedig mogelijk te worden verstrekt.
Anders dan artikel 96 (de in-oorlog-verklaring) bevat artikel 100 niet de eis van formele toestemming van de
Staten-Generaal.
Uitzonderingstoestanden
Zoals uit artikel 103 blijkt, worden in de Grondwet de verschillende uitzonderingstoestanden niet met name
genoemd. Aan de wetgever wordt overgelaten te bepalen in welke gevallen ter handhaving van de uit of
inwendige veiligheid door de regering een uitzonderingstoestand kan worden afgekondigd. Daarbij heeft
de wetgever niet de mogelijkheid af te wijken van alle grondrechten, maar alleen van bepaalde, door de
Grondwet aangewezen, grondrechten. Verder kan de wet die een uitzonderingstoestand regelt afwijken van
de grondwettelijke bevoegdheden van de besturen van provincies, gemeenten en waterschappen, maar niet
van de grondwettelijke bevoegdheden van de centrale overheid (regering en Staten-Generaal).
Het derde lid van artikel 103 bevat een waarborg dat niet lichtvaardig een uitzonderingstoestand in het leven
zal worden geroepen. Terstond na de afkondiging van een uitzonderingstoestand beslissen de Staten-Generaal
in verenigde vergadering over het voortduren daarvan, terwijl zij ook te allen tijde kunnen besluiten over
het voortduren van een van kracht zijnde uitzonderingstoestand.
In de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden zijn procedurevoorschriften opgenomen voor de afkondi
ging en beëindiging van een tweetal uitzonderingstoestanden: de beperkte en de algemene noodtoestand.
De wet bevat voorts procedureregels voor de inwerkingstelling en buitenwerkingstelling van noodwetgeving
tijdens een noodtoestand. In de bij de wet behorende lijsten A en B zijn de noodwettelijke bepalingen
opgesomd, die in de beide noodtoestanden in werking kunnen worden gesteld.
Belastingen
Artikel 104 verzekert, dat alle heffingen van het Rijk, onder welke benaming ook, op een wettelijke
Artikel 104 verzekert, dat alle heffingen van het Rijk, onder welke benaming ook, op een wettelijke
grondslag berusten. In dit artikel is door het gebruik van de woorden ‘uit kracht van een wet’ de enige
uitzondering te vinden die in de Grondwet wordt gemaakt op de terminologie die gebruikt wordt als het
gaat om de geoorloofdheid van delegatie (de bevoegdheid van de wetgever regelgeving over te dragen aan
lagere regelgevers).
Deze terminologie brengt met zich, dat ter zake van de heffing van belastingen van het Rijk de delegatie
bevoegdheid slechts met bijzondere terughoudendheid door de wetgever mag worden gehanteerd.
Begroting
Artikel 105 bevat voorschriften over de jaarlijkse indiening van voorstellen voor algemene begrotings
Artikel 105 bevat voorschriften over de jaarlijkse indiening van voorstellen voor algemene begrotings
wetten, en over de verantwoording aan de Staten-Generaal van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk.
De Algemene Rekenkamer dient de rekening van het Rijk goed te keuren. In het vierde lid wordt opgedragen
regels te stellen omtrent het beheer van de financiën van het Rijk. Die regeling is getroffen in de
Comptabiliteitswet 2016.
Het tijdstip waarop de algemene begrotingswetten moeten worden ingediend is gesteld op het tijdstip,
waarop de troonrede wordt uitgesproken. Door deze koppeling is tevens gewaarborgd dat de begrotings
voorstellen tijdig worden ingediend.
Geldstelsel
Bij artikel 106, handelend over het geldstelsel, kan aangetekend worden dat de voornaamste regelingen op
monetair gebied in verschillende wetten vastliggen (bijv. de Muntwet 2002).
Codificatieartikel
Volgens artikel 107 moeten het burgerlijk recht, het strafrecht en het burgerlijk en strafprocesrecht in
beginsel in algemene wetboeken worden geregeld. Dat zijn het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van
Strafrecht, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en het Wetboek van Strafvordering. Het tweede lid
van dit artikel draagt de wetgever op algemene regels van bestuursrecht vast te stellen. Deze regels zijn
opgenomen in de Algemene wet bestuursrecht.
Ambtenaren
Artikel 109 betreft de rechtspositie, de arbeidsbescherming en de medezeggenschap van alle ambtenaren,
Artikel 109 betreft de rechtspositie, de arbeidsbescherming en de medezeggenschap van alle ambtenaren,
zonder onderscheid: burgerlijke ambtenaren in dienst van het rijk en van andere publiekrechtelijke
lichamen, zoals provincies en gemeenten, en militaire ambtenaren. De regeling van de rechtspositie van de
ambtenaren moet op de wet berusten. In dit verband is de Ambtenarenwet met de daarop gebaseerde
regelgeving van belang. Een afzonderlijk grondwetsartikel over ambtenaren, naast de algemene bepaling
over de rechtspositie van hen die arbeid verrichten in het tweede lid van artikel 19, is opgenomen in
verband met de noodzaak van de aanwezigheid van een ambtelijke dienst en het belangrijke aandeel van
ambtenaren in de uitvoering van de overheidstaak.
In verband met de onafhankelijke positie van de leden van de rechterlijke macht, van de Raad van State en
van de Algemene Rekenkamer zijn over de regeling van hun rechtspositie specifieke bepalingen opgenomen
in de hoofdstukken 4 en 6 (vgl. de artikelen 74, 77 en 117).
Openbaarheid van bestuur
Artikel 110 houdt in, dat de op de overheid rustende verplichting tot openbaarheid van bestuur in een
Artikel 110 houdt in, dat de op de overheid rustende verplichting tot openbaarheid van bestuur in een
wettelijke regeling nader gestalte verkrijgt. In het bijzonder moet hierbij gedacht worden aan de Wet
openbaarheid van bestuur.
Ridderorden
Van de vroeger bestaande bepalingen over adeldom en ridderorden is de bepaling omtrent de instelling van
ridderorden in de Grondwet gehandhaafd. De regels betreffende het herziene decoratiestelsel zijn neergelegd
in een rijkswet.
Hoofdstuk 6Rechtspraak
Algemeen
In dit hoofdstuk van de Grondwet zijn de hoofdlijnen van de taak en organisatie van de rechtspraak
vastgelegd, evenals voldoende waarborgen ter verzekering van de belangen van de burgers.
Het grondwettelijke begrip ‘rechterlijke macht’ is niet beperkt tot die rechterlijke instanties die men wel de
‘gewone rechter’ noemt, d.w.z. de burgerlijke rechter en de strafrechter.
Buiten de burgerlijke rechter en de strafrechter bestaan er vele andere rechterlijke organen in onze
samenleving, die met een omvangrijke en belangrijke rechtsprekende taak zijn belast, zoals bijvoorbeeld de
verschillende administratiefrechtelijke instanties en de militaire rechter. Onder ‘rechterlijke macht’ moet in
beginsel elke rechterlijke instantie kunnen worden begrepen die binnen onze rechtsorde een duurzame
rechterlijke taak vervult. Daarom is in artikel 116, eerste lid, bepaald dat de wet de gerechten dient aan te
wijzen, die behoren tot de rechterlijke macht.
Aan de wetgever wordt de mogelijkheid gelaten, wijzigingen aan te brengen in de bevoegdheid van de
gerechten die deel uitmaken van de rechterlijke macht. Aan de wetgever wordt de regeling van de inrichting
en samenstelling van de gerechten opgedragen (artikel 116, tweede lid). Aldus biedt de Grondwet ruimte
voor ontwikkelingen op het terrein van de rechterlijke organisatie. In dit verband kan worden gewezen op
de Wet organisatie en bestuur gerechten en de Wet Raad voor de rechtspraak.
Rechtspraak over burgerlijke rechten en schuldvorderingen
Aan de rechterlijke macht worden diverse taken opgedragen. Eén ervan is de berechting van geschillen over
burgerlijke rechten en schuldvorderingen. Daardoor wordt grondwettelijk verzekerd, dat er altijd een
rechter zal zijn voor geschillen omtrent burgerlijke rechten en schuldvorderingen, ongeacht de aard van de
rechtsbetrekking waaraan de schuldvordering is ontsproten (artikel 112, eerste lid). Het tweede lid van
artikel 112 geeft de wetgever de bevoegdheid geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn
artikel 112 geeft de wetgever de bevoegdheid geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn
ontstaan, ook te doen beslechten door rechterlijke instanties die niet tot de rechterlijke macht behoren.
Strafrechtspraak
In de Grondwet is verankerd de opdracht aan de rechterlijke macht om strafbare feiten te berechten.
Uitdrukkelijk is in artikel 113 bepaald, dat alleen de rechterlijke macht de straf van vrijheidsontneming mag
opleggen.
Daarnaast schrijft het artikel voor, dat de wet de tuchtrechtspraak die door de overheid wordt ingesteld,
moet regelen. Bij de publiekrechtelijk geregelde tuchtrechtspraak zal volgens de Grondwet dus altijd aan de
oplegging van tuchtstraffen een wet in formele zin ten grondslag moeten liggen.
Het vierde lid van dit artikel geeft aan de wetgever enige mogelijkheid tot afwijking van deze hoofdregels,
maar slechts als het gaat om berechting buiten Nederland (het gaat hierbij om berechting van met name
militairen in het buitenland) en om situaties na afloop van een oorlog, als het oorlogsstrafrecht dan nog
van toepassing zou zijn. Voor situaties tijdens een oorlog bevat artikel 103 de bepaling over uitzonderings
toestanden de mogelijkheid van afwijking van de in artikel 113 neergelegde voorschriften over de bevoegd
heid van de strafrechter om strafbare feiten te berechten en de straf van vrijheidsontneming op te leggen.
Doodstraf
In artikel 114 is opgenomen het verbod om de meest absolute straf, de doodstraf, op te leggen. Deze straf
wordt in brede kring, nationaal en internationaal, als onmenselijk ervaren.
Administratief beroep
Als het gaat om geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn ontstaan, heeft de wetgever
grondwettelijk gezien de mogelijkheid administratief beroep (d.w.z. beroep op een instantie binnen het
bestuur) open te stellen. Deze in artikel 115 geregelde mogelijkheid van administratief beroep, waarvan het
beroep op de Kroon het belangrijkst is, heeft aan betekenis ingeboet door de jurisprudentie van het
Europese Hof voor de rechten van de mens. Bijna altijd zal na administratief beroep nog de mogelijkheid
van beroep op een rechter moeten openstaan. Thans is over de gehele linie beroep op de (administratieve)
rechter mogelijk.
Onafhankelijkheidswaarborgen voor rechters
De artikelen 116 en 117 bevatten enkele voorschriften omtrent de organisatie van de rechterlijke macht, de
benoeming van de leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast, en het toezicht op de ambts
vervulling door die functionarissen. Een zeer belangrijke basis voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke
macht vindt men in de bepaling dat de leden van de rechterlijke macht die met rechtspraak zijn belast, en
de procureurgeneraal bij de Hoge Raad, voor het leven worden benoemd. Zij kunnen alleen worden
ontslagen op eigen verzoek, wegens het bereiken van een bepaalde leeftijd of, in de gevallen bij wet bepaald,
door een gerecht, dat door de wet is aangewezen en dat tot de rechterlijke macht behoort. In artikel 116,
derde lid, is de mogelijkheid vervat, dat aan de rechtspraak mede wordt deelgenomen door personen die
niet tot de rechterlijke macht behoren. De invoering van juryrechtspraak bij de rechterlijke macht in ons
land is echter, omdat de Grondwet spreekt van ’mede deelnemen’, uitgesloten.
Hoge Raad
De artikelen 118 en 119 van de Grondwet betreffen de wijze van benoeming van de leden van de Hoge Raad
en de taken van dit college. De leden van de Hoge Raad worden bij koninklijk besluit uit een voordracht van
de Tweede Kamer benoemd.
Van de taken van de Hoge Raad vermeldt de Grondwet er twee uitdrukkelijk: de Hoge Raad is belast met de
cassatie van rechterlijke uitspraken wegens schending van het recht, en met de berechting in eerste en enige
instantie van ambtsmisdrijven van kamerleden, ministers en staatssecretarissen. Wat de laatstgenoemde taak
betreft: de opdracht tot vervolging wordt gegeven bij koninklijk besluit of bij besluit van de Tweede Kamer.
Verbod van toetsing van wet en verdrag aan Grondwet
Artikel 120 van de geldende Grondwet houdt in de eerste plaats in een verbod van toetsing van de wet aan de
Artikel 120 van de geldende Grondwet houdt in de eerste plaats in een verbod van toetsing van de wet aan de
Grondwet. Noch de inhoud van een wet, noch de wijze van totstandkoming van een wet mag door de
rechter aan de Grondwet worden getoetst. In de tweede plaats bevat de grondwetsbepaling het verbod om
te beoordelen of de grondwettelijke voorschriften ten aanzien van het sluiten van verdragen zijn gevolgd.
Openbaarheid rechtspraak
De terechtzittingen moeten in beginsel openbaar zijn en vonnissen dienen gemotiveerd te worden
(artikel 121). Op het beginsel, dat de rechterlijke uitspraak in het openbaar dient te geschieden, laat de
Grondwet geen uitzonderingen toe.
Gratie
Ten aanzien van het verlenen van gratie vloeit uit artikel 122 van de Grondwet voort, dat gratie mogelijk is
niet alleen van straffen, maar ook van door de rechter opgelegde maatregelen. Bij de gratieverlening dienen
procedureregels in acht te worden genomen, die bij of krachtens de wet moeten worden geregeld.
Ter uitvoering van deze grondwetsbepaling is in 1988 de Gratiewet van kracht geworden.
Hoofdstuk 7Provincies, gemeenten, waterschappen, Caribische openbare lichamen en andere openbare lichamen
Algemeen
Dit hoofdstuk bevat de bepalingen inzake de andere openbare lichamen van het Rijk.
Het merendeel van de in hoofdstuk 7 opgenomen bepalingen betreft de provincies en de gemeenten.
Voor provincies en voor gemeenten zijn geen afzonderlijke artikelen opgenomen, maar zijn de bepalingen
zoveel mogelijk op beide van toepassing. Op deze wijze komt de eenvormigheid van de hoofdstructuur van
provincies en gemeenten duidelijk tot uitdrukking.
In de tekst van de Grondwet ligt verankerd dat Nederland een gedecentraliseerde eenheidsstaat is. Enerzijds
hebben provincies en gemeenten een algemene bevoegdheid tot regeling en bestuur, die slechts bij of
krachtens de wet kan worden beperkt, anderzijds zijn provincies en gemeenten verplicht mee te werken aan
de uitvoering van door hoger gezag gestelde regels en kunnen zij bij of krachtens de wet aan toezicht
worden onderworpen.
Opheffing van bestaande en instelling van nieuwe provincies en gemeenten; wijziging van hun grenzen
Bij de wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en nieuwe ingesteld. Met deze bepaling
opent hoofdstuk 7 (artikel 123). Ingevolge het tweede lid van artikel 123 is de wetgever bevoegd om regeling
van grenswijzigingen van meer beperkte aard over te dragen aan bijvoorbeeld de regering of het provinciaal
bestuur. In de Wet algemene regels herindeling is als hoofdregel neergelegd dat beperkte grenswijzigingen
(‘grenscorrecties’) kunnen worden aangebracht door provinciale staten, dan wel (bij volledige onderlinge
overeenstemming ter zake) de raden van de betrokken gemeenten.
Bevoegdheden van provincies en gemeenten
Artikel 124 is een van de belangrijkste bepalingen van hoofdstuk 7. In dit artikel is vastgelegd dat provincies
Artikel 124 is een van de belangrijkste bepalingen van hoofdstuk 7. In dit artikel is vastgelegd dat provincies
en gemeenten lichamen met autonome bevoegdheden zijn. Ingevolge het eerste lid van dit artikel zijn
provincies en gemeenten vrij om alle taken inzake hun huishouding ter hand te nemen, mits zij daardoor
niet in strijd handelen met wettelijke voorschriften van hogere orde. Het tweede lid geeft de bevoegdheid
om regeling en bestuur van de besturen van provincies en gemeenten bij of krachtens de wet te vorderen.
Provinciale en gemeentelijke bestuursorganen
Hierop aansluitend volgen bepalingen waarin de belangrijkste bestuursorganen en enkele van hun
bevoegdheden zijn vermeld.
In artikel 125 is vastgelegd dat provinciale staten en de gemeenteraad aan het hoofd staan van de provincie,
respectievelijk de gemeente, en dat hun vergaderingen in beginsel openbaar zijn. Op deze wijze wordt de
positie van provinciale staten en de gemeenteraad als hoofdorganen van het bestuur van provincies en
gemeenten benadrukt.
Het tweede lid van dit artikel vermeldt de belangrijkste overige bestuursorganen van provincies en
gemeenten. Voor de provincie zijn dit gedeputeerde staten en de commissaris van de Koning, voor de
gemeente het college van burgemeester en wethouders en de burgemeester.
In artikel 126 is bepaald dat de commissaris van de Koning bij de wet kan worden belast met de uitvoering
van een door de regering te geven ambtsinstructie. Voor zover de commissaris taken verricht als rijksorgaan
(bij voorbeeld in het kader van burgemeestersbenoemingen), is daarvoor ingevolge de Grondwet dus een
wettelijke basis vereist.
Ingevolge artikel 127 ligt de verordenende bevoegdheid, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen,
geheel bij provinciale staten, onderscheidenlijk de gemeenteraad. Provinciale staten en de gemeenteraad
zijn overigens wel bevoegd om, indien de wet daartoe de mogelijkheid opent, deze bevoegdheid aan andere
organen over te dragen. In artikel 128 wordt in aanvulling daarop nog bepaald dat autonome bestuurs
bevoegdheden niet door de wetgever kunnen worden overgedragen aan provinciale of gemeentelijke
commissies, behoudens in geval van opheffing van bestaande, of instelling van nieuwe provincies en
gemeenten of bij grenswijziging.
Kiesrecht voor provinciale staten en gemeenteraad
De vereisten voor het actief en passief kiesrecht voor provinciale staten en de gemeenteraad zijn ingevolge
artikel 129 nagenoeg gelijk aan die voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Wel dient men voor de
artikel 129 nagenoeg gelijk aan die voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Wel dient men voor de
uitoefening van het kiesrecht voor provinciale staten en de gemeenteraad ingezetene van de desbetreffende
provincie, onderscheidenlijk gemeente te zijn. De zittingsduur van provinciale staten en de gemeenteraad
is vier jaren, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen.
Ingevolge het vijfde lid bepaalt de wet welke betrekkingen niet gelijktijdig met het lidmaatschap kunnen
worden uitgeoefend.
Verder kan de wet bepalen dat beletselen voor het lidmaatschap voortvloeien uit verwantschap of huwelijk
en dat het verrichten van bij de wet aangewezen handelingen tot het verlies van het lidmaatschap kan leiden.
Kiesrecht voor nietNederlanders
Artikel 130 geeft de wetgever de bevoegdheid het actief en passief kiesrecht voor de gemeenteraad toe te
Artikel 130 geeft de wetgever de bevoegdheid het actief en passief kiesrecht voor de gemeenteraad toe te
kennen aan ingezetenen die geen Nederlander zijn, mits zij ten minste voldoen aan de vereisten die gelden
voor de Nederlandse ingezetenen. In 1985 is de Kieswet aangepast, waarbij het actief en passief kiesrecht
voor de gemeenteraad ook aan nietNederlandse ingezetenen is toegekend. Het actief en passief kiesrecht bij
gemeenteraadsverkiezingen voor burgers van de Europese Unie is tevens gebaseerd op het Verdrag
betreffende de werking van de Europese Unie.
Benoeming commissaris van de koningin en de burgemeester
In artikel 131 is sinds 2018 vastgelegd dat de commissaris van de Koning en de burgemeester worden
aangesteld, geschorst en ontslagen op een bij de wet te bepalen wijze. Krachtens de wet kunnen nadere
regels worden gesteld over de daarbij te volgen procedures.
Overige voorschriften betreffende provincies en gemeenten
In het eerste lid van artikel 132 is de bevoegdheid van de wetgever neergelegd om de inrichting van
provincies en gemeenten te regelen, alsmede de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen. Op deze
bepaling zijn de Provinciewet en de Gemeentewet gebaseerd. Het tweede tot en met het vierde lid houden
bepalingen in betreffende het preventieve en het repressieve toezicht. Vernietiging door de centrale overheid van de besluiten van de besturen van provincies en gemeenten kan geschieden wegens strijd met
het recht of het algemeen belang. Op grond van het vijfde lid kunnen maatregelen worden getroffen indien
de besturen van provincies en gemeenten hun taken verwaarlozen. Het zesde lid bevat enkele financiële
bepalingen. Ingevolge dit lid is voor de financiële verhouding tot het Rijk een wettelijke basis vereist. Voor
de provincies is dit onderwerp in de Provinciewet geregeld, voor de gemeenten in de Financiële-verhoudingswet.
Caribische openbare lichamen
Een deel van Nederland ligt in de Cariben: de Caribische openbare lichamen. Artikel 132a maakt het
mogelijk om dit soort openbare lichamen in te stellen. De wetgever heeft dat gedaan in de Wet openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. De Caribische openbare lichamen zijn vergelijkbaar met
gemeenten, zij het dat ze vanwege de grote afstand tot Europees Nederland niet zijn ingedeeld bij een
provincie. Wel zijn de grondwettelijke waarborgen die gelden voor gemeenten van overeenkomstige
toepassing, zoals de waarborg dat er sprake moet zijn van een rechtstreeks gekozen lokale volks
vertegenwoordiging. Helemaal hetzelfde zijn ze echter niet: het vierde lid van artikel 132a drukt uit dat voor
de Caribische openbare lichamen andere regels kunnen gelden als er sprake is van bijzondere
omstandigheden waardoor ze zich wezenlijk onderscheiden van Europees Nederland.
De inwoners van de Caribische openbare lichamen stemmen, als inwoners van Nederland, mee voor het
Nederlandse parlement. Het stemmen voor de Eerste Kamer verloopt via zogeheten kiescolleges, waarvan
de leden samen met de leden van provinciale staten en de leden van het kiescollege voor de Eerste Kamer
ten behoeve van Nederlanders die geen ingezetenen zijn de Eerste Kamer kiezen (artikel 55).
Waterschappen
De waterstaatszorg heeft van oudsher een aparte plaats in onze gedecentraliseerde bestuursorganisatie
gehad. Ook in de Grondwet komt dit naar voren.
In het eerste lid van artikel 133 is omtrent de opheffing, instelling en inrichting van waterschappen bepaald
dat deze binnen wettelijke regels in beginsel bij provinciale verordening geschieden.
In het tweede lid wordt voorgeschreven dat de wet naast de verordenende en andere bevoegdheden van de
besturen van waterschappen, de openbaarheid van hun vergadering moet regelen.
Krachtens het derde lid van artikel 133 regelt de wet het provinciale en het overige toezicht op de besturen
van waterschappen. Tevens bepaalt dit lid dat de besluiten van de waterschapsbesturen kunnen worden
vernietigd wegens strijd met het recht of het algemeen belang. In 1991 is de Waterschapswet vastgesteld.
Deze bevat onder meer een uitwerking van artikel 133.
Openbare lichamen voor beroep en bedrijf en andere openbare lichamen
Artikel 134 geeft enkele voorschriften met betrekking tot openbare lichamen voor beroep en bedrijf en
Artikel 134 geeft enkele voorschriften met betrekking tot openbare lichamen voor beroep en bedrijf en
andere openbare lichamen (bij voorbeeld de Nederlandse Orde van Advocaten en de produkt en
bedrijfsschappen).
Ingevolge dit artikel kunnen openbare lichamen voor beroep en bedrijf en andere openbare lichamen bij of
krachtens de wet worden ingesteld en opgeheven. De wet bij voorbeeld de Wet op de bedrijfsorganisatie
regelt voorts de taken en de inrichting van deze openbare lichamen, de samenstelling en bevoegdheid van
hun besturen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen.
Aan de organen van deze openbare lichamen kunnen verordenende bevoegdheden worden toegekend.
Het toezicht op de organen van deze openbare lichamen dient bij de wet te worden geregeld. Evenals voor provincies en gemeenten en waterschappen is het vernietigingsrecht ten aanzien van besluiten van de
besturen van deze openbare lichamen gebonden aan de criteria: strijd met het recht en strijd met het
algemeen belang.
Samenwerking tussen openbare lichamen
De bestuurlijke organisatie van ons land vereist, dat openbare lichamen voor de vervulling van bepaalde
taken moeten kunnen samenwerken. Artikel 135 biedt de grondslag voor een wettelijke vormgeving aan
verschillende vormen van samenwerking tussen openbare lichamen. De bepaling ziet niet slechts op
gemeenten, maar op alle openbare lichamen. Voorts wordt met zoveel woorden bepaald, dat daarbij in de
instelling van een nieuw openbaar lichaam kan worden voorzien. De Wet gemeenschappelijke regelingen
bevat de voornaamste van deze wettelijke regels.
Geschillen tussen openbare lichamen
Artikel 136 regelt het beslechten van geschillen tussen de in hoofdstuk 7 bedoelde openbare lichamen.
Artikel 136 regelt het beslechten van geschillen tussen de in hoofdstuk 7 bedoelde openbare lichamen.
De geschilbeslechting tussen openbare lichamen wordt opgedragen aan de Kroon, tenzij zij behoort tot de
competentie van de rechterlijke macht of bij de wet aangewezen gerechten. Herziening van de Grondwet
Algemeen
Dit slot hoofdstuk van de Grondwet geeft met name aan volgens welke procedure de Grondwet kan
worden gewijzigd.
Procedure van grondwetsherziening
Voor het wijzigen van de Grondwet geldt een uitgebreidere procedure dan voor het wijzigen van een
gewone wet. Evenals een gewone wet komt een grondwetsherziening tot stand in samenwerking tussen
regering en parlement. De bijzondere elementen die artikel 137 aan de gewone wetsprocedure toevoegt zijn
de volgende:
een grondwetsherziening wordt tweemaal (in twee ‘lezingen’) door de beide kamers van de StatenGeneraal behandeld. Daartussen worden verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden.
de Tweede Kamer die wordt gekozen na de afronding van de eerste lezing, behandelt de tweede lezing. Als deze Tweede Kamer geen besluit neemt over het voorstel, vervalt dit van rechtswege.
in tweede lezing kunnen de in eerste lezing aanvaarde voorstellen slechts ongewijzigd en met ten minste
twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen worden aangenomen.
Splitsingsrecht
Een andere bijzonderheid van de procedure van grondwetsherziening is het zogenaamde splitsingsrecht.
Dit houdt in dat de Tweede Kamer in de eerste of in de tweede lezing de mogelijkheid heeft om al dan niet
op voorstel van de regering een ingediend wetsvoorstel tot grondwetswijziging in meer wetsvoorstellen te
splitsen. Het kan voorkomen dat in één wetsvoorstel wijzigingen van verschillende grondwetsartikelen
worden voorgesteld die geen direct verband met elkaar houden. Voorkomen dient dan te worden dat het
gehele herzieningsvoorstel zou worden verworpen, uitsluitend omdat tegen een enkel op zichzelf staand
onderdeel grote bezwaren bestaan. Daarom is splitsing mogelijk gemaakt. Zij kan in bepaalde gevallen een
algemeen wenselijk geachte wijziging van de Grondwet voor stranding behoeden. Om te verzekeren dat in
tweede lezing in de Tweede Kamer over de wenselijkheid van splitsing een ruime mate van overeenstemming
aanwezig zal zijn, is bepaald dat een voorstel tot splitsing slechts met ten minste twee derden van de
uitgebrachte stemmen aangenomen kan worden.
Aanpassingsartikel
Indien een grondwetsherziening uit een reeks afzonderlijke wetsvoorstellen bestaat, kan verwerping van
een of meer voorstellen tot gevolg hebben dat de gewijzigde en de ongewijzigd gebleven bepalingen van de
Grondwet niet meer goed op elkaar aansluiten. Daarom wordt in artikel 138 de wetgever bevoegd verklaard
om voor de bekrachtiging van de in tweede lezing aangenomen voorstellen een wet vast te stellen waarbij
de ongewijzigd gebleven grondwetsbepalingen en de aangenomen herzieningsvoorstellen voor zoveel
nodig aan elkaar worden aangepast en de indeling van de Grondwet wordt gewijzigd. Voor een dergelijke
wet zijn ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen nodig. Het mag hierbij alleen gaan
om noodzakelijke wijzigingen van technische aard. Bij de grondwetsherziening van 1983 zijn vier van zulke
aanpassingswetten tot stand gebracht.
Inwerkingtreding en bekendmaking
Artikel 139 bepaalt dat door de Staten-Generaal aangenomen grondwetswijzigingen die door de Koning zijn
Artikel 139 bepaalt dat door de Staten-Generaal aangenomen grondwetswijzigingen die door de Koning zijn
bekrachtigd, direct na de bekendmaking in werking treden. Naast de afzonderlijke wijzigingswetten wordt
bij elke grondwetsherziening de gehele tekst van de herziene Grondwet bij koninklijk besluit opnieuw
bekendgemaakt (artikel 141).
Algemene overgangsbepaling
Artikel 140 bepaalt dat bestaande wetten en andere regelingen en besluiten die in strijd zijn met een
Artikel 140 bepaalt dat bestaande wetten en andere regelingen en besluiten die in strijd zijn met een
verandering in de Grondwet, gehandhaafd blijven, totdat daarvoor overeenkomstig de Grondwet een
voorziening is getroffen, dat wil zeggen totdat ze zijn aangepast of ingetrokken. Dit is een algemene regel
van grondwettelijk overgangsrecht. Bijzondere regels van overgangsrecht die met concrete wijzigingen van
de Grondwet verband houden, zijn te vinden in de additionele artikelen.
Verhouding tot het Statuut
Het laatste artikel van de Grondwet bepaalt dat de Grondwet bij de wet met het Statuut voor het Koninkrijk
der Nederlanden in overeenstemming kan worden gebracht. Aangezien de Grondwet de bepalingen van het
Statuut in acht moet nemen, is voor een dergelijke aanpassing de gewone wetsprocedure voldoende geacht.
Van deze aanpassingsmogelijkheid is overigens tot dusverre nooit gebruik gemaakt.
Additionele artikelen
De bij de Grondwet behorende additionele artikelen bevatten, anders dan de Grondwet zelf, bijzondere
voorschriften voor een overgangsperiode na een herziening van de Grondwet.
Verreweg de meeste van deze artikelen zijn bij de algehele herziening van de Grondwet in 1983 opgenomen
en inmiddels komen te vervallen, aangezien ze zijn uitgewerkt.
Enkele additionele artikelen blijven hun betekenis houden, onder meer omdat de benodigde wetgeving
nog niet tot stand is gekomen (de artikelen IX en XIX). Deze artikelen zijn in de voorgaande hoofdstukken
aan de orde gekomen bij de grondwetsartikelen waarop zij betrekking hebben.
Dit is een uitgave van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 ea Den Haag
www.rijksoverheid.nl
April 2023 | 119406
Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2023)/I-TA
",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/11"},"num":{"wt":"11"},"formatted":{"wt":"11"},"quality":{"wt":"4"}},"i":0}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":"#lst:Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/11","function":"lst"},"params":{"1":{"wt":"s1"},"2":{"wt":"s1"}},"i":1}},"<pageseparator />"]}' id="mwFg">Algemene bepaling
De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.
Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2023)/I-1
",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/11"},"num":{"wt":"11"},"formatted":{"wt":"11"},"quality":{"wt":"4"}},"i":0}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":"#lst:Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/11","function":"lst"},"params":{"1":{"wt":"s2"},"2":{"wt":""}},"i":1}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/12"},"num":{"wt":"12"},"formatted":{"wt":"12"},"quality":{"wt":"4"}},"i":2}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/12","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/12"},"params":{},"i":3}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/13"},"num":{"wt":"13"},"formatted":{"wt":"13"},"quality":{"wt":"4"}},"i":4}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/13","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/13"},"params":{},"i":5}},"<pageseparator /><span>",{"template":{"target":{"wt":":MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template","href":"./MediaWiki:Proofreadpage_pagenum_template"},"params":{"page":{"wt":"Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/14"},"num":{"wt":"14"},"formatted":{"wt":"14"},"quality":{"wt":"4"}},"i":6}},"</span>",{"template":{"target":{"wt":":Pagina:Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023.pdf/14","href":"./Pagina:Grondwet_voor_het_Koninkrijk_der_Nederlanden_2023.pdf/14"},"params":{},"i":7}},"<pageseparator />"]}' id="mwFQ">Hoofdstuk 1Grondrechten